Khởi động và mục tiêu.

Chào các em, lại là thầy đây!

Minh họa tình huống dây dọi bên trên nền phẳng. Hình chỉ gợi tình huống; quan hệ vuông góc trong bài toán cần giả thiết và chứng minh.

Mục tiêu bài học.

  • Phát biểu đúng định nghĩa đường thẳng vuông góc với mặt phẳng.
  • Dùng dấu hiệu hai đường thẳng cắt nhau để chứng minh vuông góc.
  • Nêu đủ giả thiết và lý do ở từng bước suy luận.
  • Phân biệt nội dung Bài 23 với phần hình chiếu và góc mở rộng của Bài 24.

Ôn nhanh: Hai đường thẳng AB và AC cắt nhau, vuông góc tại A. Góc BAC bằng bao nhiêu?

Tự kiểm tra câu trả lời

Góc BAC bằng 90° vì AB vuông góc với AC tại A.

Kiến thức cần có.

  • Góc giữa hai đường thẳng và hai đường thẳng vuông góc trong không gian.
  • Quan hệ song song, đường thẳng nằm trong mặt phẳng.
  • Phần mở rộng về góc cần các hệ thức lượng trong tam giác vuông.

Khởi động nhanh 30 giây.

Một cột thẳng vuông góc với nền phẳng. Quan hệ nào đúng giữa cột và mọi đường thẳng nằm trên nền?

Khái niệm cốt lõi.

Dây dọi giúp hình dung một phương vuông góc với nền phẳng. Hình phối cảnh chỉ hỗ trợ quan sát; khi giải toán phải dựa vào giả thiết và định lý.

Đường đang xét: SAMặt phẳng: (ABCD)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Hình chóp S.ABCD, đáy là hình vuông và SA vuông góc với đáy tại A.
Hai đường a và b thuộc (P), cắt nhau tại O. Nếu d vuông góc cả a và b, dấu hiệu cho phép kết luận d vuông góc (P).

Hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một mặt phẳng thì song song với nhau.

Hai đường thẳng a, b phân biệt cùng vuông góc với (P) nên song song với nhau.

Mặt phẳng vuông góc với một trong hai đường thẳng song song thì vuông góc với đường thẳng còn lại.

Từ a song song b và a vuông góc với (P), suy ra b cũng vuông góc với (P).

Qua một điểm có duy nhất một đường thẳng vuông góc với một mặt phẳng cho trước.

Dù A nằm ngoài hay thuộc (P), chỉ có một đường thẳng qua A vuông góc với (P).
Phản ví dụ: a và b song song trong (P); d cũng nằm trong (P) và vuông góc cả hai. Vì thế không thể kết luận d vuông góc (P).

Phương pháp và lỗi thường gặp.

  1. Chọn hai đường thẳng cắt nhau cùng thuộc mặt phẳng cần xét.
  2. Chứng minh đường thẳng đang xét vuông góc với từng đường đó.
  3. Nêu rõ hai đường thuộc mặt phẳng và cắt nhau, rồi áp dụng dấu hiệu.

Chứng minh mặt phẳng bên.

Cho hình chóp S.ABC, $SA \perp (ABC)$ và đáy ABC vuông tại B. Chứng minh $BC \perp (SAB)$.

  1. $BC \perp AB$ vì đáy ABC vuông tại B.
  2. $BC \perp SA$ vì $SA \perp (ABC)$ và BC nằm trong (ABC).
  3. AB và SA thuộc (SAB), cắt nhau tại A.

Kết quả: Theo dấu hiệu hai đường cắt nhau, $BC \perp (SAB)$.

Hình phối cảnh không theo tỉ lệ: SA vuông góc đáy ABC, ABC vuông tại B. BC vuông góc AB và SA; AB, SA cắt nhau tại A trong (SAB).

Nếu d vuông góc với (P), góc giữa d và (P) bằng 90°. Nếu d song song với (P) hoặc nằm trong (P), góc đó bằng 0°. Trong trường hợp còn lại, lấy góc nhọn giữa d và hình chiếu vuông góc của d trên (P).

Với $SA \perp (ABCD)$, hình chiếu của S là A. Hình chiếu của SC là AC, nên góc giữa SC và đáy là $\varphi = \widehat{SCA}$.

\[\tan \varphi = \frac{SA}{AC} \qquad (\varphi = \widehat{SCA})\]
Sơ đồ phẳng của tam giác SAC vuông tại A: SC chiếu xuống AC; góc giữa SC và đáy là góc SCA tại C. Hình không theo tỉ lệ.

Phòng Lab trực quan.

Phòng Lab đường thẳng và mặt phẳng.

SA vuông góc đáy ABCD tại A. Kéo xoay để quan sát các cạnh thấy và khuất; Đặt lại đưa mô hình về góc nhìn đầu. Hình chiếu và Góc minh họa SC với đáy, thuộc phần mở rộng Bài 24. Khi 3D không khả dụng, hai nút này vẫn cập nhật hình tĩnh.

Đường đang xét: SCMặt phẳng: (ABCD)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.

Bốn trạm luyện tập.

Nhận biết

Trạm 1. Vuông góc trong hình hộp chữ nhật.

Cho hình hộp chữ nhật $ABCD.A'B'C'D'$. Đường thẳng $A'A$ vuông góc với những mặt phẳng nào dưới đây?

Hình hộp ABCD.A′B′C′D′; cạnh A′A nối hai mặt đáy. Các cạnh qua đỉnh D ở phía khuất dùng nét đứt. Hình phối cảnh không theo tỉ lệ.
💡 Xem gợi ý tư duy Thầy An

Xét hai đường AB và AD cắt nhau tại A. Các mặt bên của hình hộp chữ nhật là hình chữ nhật.

🔍 Mở bài giải chi tiết

$A'A \perp AB$ và $A'A \perp AD$ vì các mặt bên là hình chữ nhật.

AB và AD cắt nhau tại A trong (ABCD), nên $A'A \perp (ABCD)$.

Tương tự $A'A \perp (A'B'C'D')$. Kiểm tra đủ hai đường cắt nhau cho mỗi mặt phẳng.

Thông hiểu

Trạm 2. Xác định góc, phần mở rộng Bài 24.

Cho $SA \perp (ABCD)$. Xác định góc giữa SD và (ABCD), giả sử D khác A.

Tam giác SAD vuông tại A. SD là cạnh nghiêng; em hãy tự xác định hình chiếu và góc cần tìm.
💡 Xem gợi ý tư duy Thầy An

Hình chiếu của S lên đáy là A; hình chiếu của D vẫn là D.

🔍 Mở bài giải chi tiết

Hình chiếu của SD lên đáy là AD.

Góc cần tìm là $\widehat{SDA}$ trong tam giác SAD vuông tại A.

Đỉnh góc là D, không phải S.

Vận dụng

Trạm 3. Chứng minh vuông góc mặt phẳng bên.

Cho hình chóp S.ABCD có đáy ABCD là hình vuông, $SA \perp (ABCD)$. Chứng minh $BC \perp (SAB)$.

Đường đang xét: BCMặt phẳng: (SAB)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Hình chóp S.ABCD có đáy hình vuông và SA vuông góc đáy tại A. Kéo xoay để quan sát; hình không thay cho lập luận.
💡 Xem gợi ý tư duy Thầy An

Xét hai đường AB và SA, chúng cắt nhau tại A và cùng nằm trong (SAB).

🔍 Mở bài giải chi tiết

$BC \perp AB$ do đáy là hình vuông.

$BC \perp SA$ vì SA vuông góc đáy.

AB và SA cắt nhau tại A trong (SAB), suy ra $BC \perp (SAB)$.

Suy ra thêm $BC \perp SB$, nên tam giác SBC vuông tại B.

Vận dụng cao

Trạm 4. Tính góc, phần mở rộng Bài 24.

Cho S.ABCD có đáy là hình vuông cạnh a > 0, $SA \perp (ABCD)$ và $SA = a\sqrt{2}$. Tính góc giữa SC và đáy.

Đường đang xét: SCMặt phẳng: (ABCD)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Hình chóp S.ABCD có đáy hình vuông và SA vuông góc đáy tại A. SA bằng đường chéo AC.
💡 Xem gợi ý tư duy Thầy An

Tính AC, rồi xét tam giác SAC vuông tại A.

🔍 Mở bài giải chi tiết

$AC = a\sqrt{2}$. Hình chiếu của SC là AC.

Góc cần tìm là $\varphi = \widehat{SCA}$.

$\tan\varphi = SA/AC = 1$, nên $\varphi = 45^\circ$.

Kiểm tra: SA = AC, do đó tam giác SAC vuông cân tại A.

Bài tập tự luyện.

Bộ luyện tập chủ đề: 6 câu lựa chọn, 3 câu đúng/sai và 3 câu trả lời ngắn. Thi thử trong 15 phút.

Em có thể đọc câu hỏi và hình dưới đây. Bật JavaScript để chọn đáp án và nhận phản hồi tương tác.

Phần I. Chọn một đáp án.

Câu 1. Cho đường thẳng $d$ và mặt phẳng $(\alpha)$. Khẳng định nào sau đây là đúng?

  • Nếu $d$ vuông góc với một đường thẳng nằm trong $(\alpha)$ thì $d \perp (\alpha)$.
  • Nếu $d$ vuông góc với hai đường thẳng song song nằm trong $(\alpha)$ thì $d \perp (\alpha)$.
  • Nếu $d$ vuông góc với hai đường thẳng cắt nhau cùng nằm trong $(\alpha)$ thì $d \perp (\alpha)$.
  • Nếu $d$ vuông góc với đường thẳng $a$ thì $d$ vuông góc với mọi mặt phẳng chứa $a$.

Câu 2. Cho đường thẳng $d \perp (\alpha)$ và đường thẳng $a \subset (\alpha)$. Khẳng định nào sau đây luôn đúng?

  • $d \perp a$
  • $d \parallel a$
  • $d$ cắt $a$
  • $d$ trùng với $a$

Câu 3. Cho hình chóp $S.ABC$ có $SA \perp (ABC)$. Hình chiếu vuông góc của đường thẳng $SB$ lên mặt phẳng đáy $(ABC)$ là đường thẳng nào?

Đường đang xét: SBMặt phẳng: (ABC)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Mô hình minh họa SA vuông góc với đáy tại A; hình dạng đáy minh họa không thêm giả thiết cho câu hỏi.
  • $SA$
  • $AB$
  • $BC$
  • $AC$

Câu 4. Cho hình chóp $S.ABCD$ có đáy $ABCD$ là hình vuông tâm $O$, cạnh bên $SA \perp (ABCD)$. Góc giữa cạnh bên $SC$ và mặt phẳng đáy $(ABCD)$ là góc nào?

Đường đang xét: SCMặt phẳng: (ABCD)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
SA vuông góc với đáy ABCD tại A; O là tâm hình vuông và nằm trên đường chéo AC. Hình minh họa dữ kiện, không thay cho lập luận.
  • $\widehat{SCD}$
  • $\widehat{SCB}$
  • $\widehat{SCA}$
  • $\widehat{SOC}$

Câu 5. Cho hình chóp $S.ABC$ có $SA \perp (ABC)$ và đáy $ABC$ là tam giác đều. Biết $SA = AB$. Góc giữa đường thẳng $SB$ và mặt phẳng $(ABC)$ bằng:

Đường đang xét: SBMặt phẳng: (ABC)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Đáy ABC là tam giác đều; SA vuông góc với đáy và SA bằng AB.
  • $30^\circ$
  • $45^\circ$
  • $60^\circ$
  • $90^\circ$

Câu 6. Trong không gian, cho hai đường thẳng phân biệt $a$ và $b$ cùng song song với nhau. Nếu mặt phẳng $(P) \perp a$ thì:

  • $(P) \parallel b$
  • $(P) \perp b$
  • $b \subset (P)$
  • Góc giữa $b$ và $(P)$ bằng $60^\circ$

Phần II. Đúng hoặc sai.

Câu 1. Cho hình chóp $S.ABC$ có $SA \perp (ABC)$ và đáy $ABC$ là tam giác vuông tại $B$. Xét tính Đúng / Sai của các mệnh đề sau:

Đường đang xét: SCMặt phẳng: (SAB)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Đáy ABC vuông tại B; SA vuông góc với đáy tại A. Xét SC và mặt phẳng SAB.
  • Đường thẳng $SA$ vuông góc với cạnh $BC$.
  • Đường thẳng $BC$ vuông góc với mặt phẳng $(SAB)$.
  • Tam giác $SBC$ là tam giác vuông tại $B$.
  • Góc giữa đường thẳng $SC$ và mặt phẳng $(SAB)$ là góc $\widehat{CSA}$.

Câu 2. Cho hình chóp $S.ABCD$ có đáy $ABCD$ là hình vuông cạnh $a$, $SA \perp (ABCD)$ và $SA = a$. Xét tính Đúng / Sai:

Đường đang xét: SCMặt phẳng: (ABCD)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Đáy ABCD là hình vuông cạnh a; SA vuông góc với đáy và SA bằng a.
  • Hình chiếu của điểm $S$ lên mặt phẳng $(ABCD)$ là điểm $A$.
  • Đường chéo đáy $BD$ vuông góc với mặt phẳng $(SAC)$.
  • Góc giữa cạnh bên $SD$ và mặt phẳng đáy $(ABCD)$ có số đo bằng $60^\circ$.
  • Góc $\varphi$ giữa đường thẳng $SC$ và mặt phẳng $(ABCD)$ thỏa mãn $\tan \varphi = \frac{\sqrt{2}}{2}$.

Câu 3. Trong không gian, xét tính Đúng / Sai của các mệnh đề hình học sau:

  • Có duy nhất một mặt phẳng đi qua một điểm cho trước và vuông góc với một đường thẳng cho trước.
  • Nếu một đường thẳng vuông góc với hai đường thẳng phân biệt trong một mặt phẳng thì nó vuông góc với mặt phẳng đó.
  • Hai đường thẳng phân biệt cùng vuông góc với một mặt phẳng thì song song với nhau.
  • Góc giữa đường thẳng và mặt phẳng có thể nhận giá trị bằng $120^\circ$.

Phần III. Trả lời ngắn.

Câu 1. Cho hình chóp $S.ABC$ có $SA \perp (ABC)$, đáy $ABC$ vuông tại $B$. Biết $AB = a$ và $SA = a\sqrt{3}$. Tính số đo của góc giữa đường thẳng $SB$ và mặt phẳng đáy $(ABC)$ (đơn vị: độ).

Câu 2. Cho hình chóp $S.ABCD$ có đáy $ABCD$ là hình vuông cạnh $a$, cạnh bên $SA \perp (ABCD)$ và $SA = a$. Tính số đo của góc giữa cạnh bên $SD$ và mặt phẳng đáy $(ABCD)$ (đơn vị: độ).

Câu 3. Cho hình chóp $S.ABC$ có $SA \perp (ABC)$, đáy $ABC$ là tam giác đều cạnh $a$. Biết độ dài chiều cao $SA = \frac{a\sqrt{3}}{3}$. Tính số đo góc giữa đường thẳng $SB$ và mặt phẳng đáy $(ABC)$ (đơn vị: độ).

Đường đang xét: SBMặt phẳng: (ABC)Nét đứt: phần khuất; đường AC phụ (nếu có) được chú thích.
Đáy ABC là tam giác đều cạnh a; SA vuông góc với đáy và SA bằng a căn ba chia ba.

Ghi nhớ và tự kiểm tra.

Ghi nhớ định nghĩa, dấu hiệu hai đường cắt nhau và yêu cầu nêu đủ giả thiết, lý do khi chứng minh.
  • Đường thẳng vuông góc mặt phẳng thì vuông góc với mọi đường thẳng trong mặt phẳng đó.
  • Dấu hiệu thường dùng cần hai đường thẳng cắt nhau cùng thuộc mặt phẳng.
  • Phải nêu giả thiết và lý do; hình vẽ không thay cho chứng minh.
  • Phần mở rộng: xác định hình chiếu trước khi tìm góc giữa đường và mặt phẳng; góc này nằm từ 0° đến 90°.

Tự kiểm tra.

Nếu SA vuông góc với (ABCD), SA có vuông góc với BC không? Vì sao?

Mở đáp án tự kiểm tra

Có. BC nằm trong (ABCD), nên theo định nghĩa $SA \perp BC$. Hai đường này không nhất thiết cắt nhau.

Tài liệu và hỗ trợ.

📚 Tài liệu tham khảo.

📥 Tải tài liệu tham khảo miễn phí

Thầy An đang cập nhật tài liệu. Link sẽ được bổ sung tại đây.

8. Mời thầy một ly nước.

Nếu bài học giúp các em hiểu thêm một điều hay hoặc gỡ được một bài toán khó, các em có thể mời thầy An một ly nước qua mã QR bên dưới. Sự đồng hành nhỏ ấy góp phần duy trì website và tiếp thêm động lực để thầy làm nhiều bài học bổ ích hơn.

Đây hoàn toàn là sự ủng hộ tự nguyện, không có mức tiền tối thiểu. Một lời góp ý, một lượt chia sẻ bài học hoặc sự tiến bộ của các em cũng là món quà thầy rất trân trọng. Cảm ơn các em đã học cùng thầy!

Mở mã QR nếu em muốn đồng hành cùng thầy
Mã QR VietinBank của THAI TRUONG AN, tài khoản 104870023928
VietinBank · THAI TRUONG AN
Tài khoản:

Câu hỏi thường gặp.

Vì sao phải chọn hai đường cắt nhau?

Đây là điều kiện trong dấu hiệu đủ để chứng minh đường thẳng vuông góc mặt phẳng. Hai đường song song chưa xác định hai phương khác nhau trong mặt phẳng.

Vuông góc với một đường trong mặt phẳng đã đủ chưa?

Chưa. Cần thêm điều kiện phù hợp, chẳng hạn vuông góc với một đường thứ hai cắt đường thứ nhất và cùng thuộc mặt phẳng.

Góc giữa đường thẳng và mặt phẳng thuộc bài nào?

Theo Kết nối tri thức, phần hình chiếu vuông góc và góc giữa đường thẳng với mặt phẳng thuộc Bài 24. Bài này giữ một số hoạt động đó làm phần mở rộng của mẫu cũ.

Có thể kết luận vuông góc chỉ vì hình nhìn như góc vuông không?

Không. Phối cảnh có thể làm sai cảm nhận góc; kết luận phải dựa trên giả thiết và định lý được nêu rõ.